Pedofilia w Kościele. Obowiązki biskupa i prawo

Jeżeli pojawia się zgłoszenie dotyczące czynu o charakterze pedofilskim popełnionego przez duchownego, a zgłoszenie to jest wiarygodne – czyli poparte konkretnymi przesłankami wskazującymi na jego prawdopodobieństwo – przełożony kościelny nie może pozostać bierny.

Ma on obowiązek wszcząć działania kanoniczne, w tym rozpocząć dochodzenie wstępne oraz – jeśli sytuacja tego wymaga – zastosować środki ochronne wobec potencjalnych ofiar. W praktyce oznacza to m.in. odsunięcie duchownego od pracy duszpasterskiej lub ograniczenie jego kontaktu z dziećmi i młodzieżą.

Szczególna sytuacja zachodzi wtedy, gdy osoba skrzywdzona nie ukończyła 15. roku życia. W takim przypadku sprawa podlega nie tylko prawu kanonicznemu, ale również bezwzględnemu obowiązkowi zgłoszenia organom ścigania.

Zmieniło się to w 2017 roku, kiedy w Polsce wprowadzono odpowiedzialność karną za niezawiadomienie o przestępstwach takich jak pedofilia. Wcześniej istniał jedynie tzw. „obowiązek społeczny”, który nie był obwarowany sankcjami karnymi. Dziś każdy obywatel – także duchowny – ma prawny obowiązek zgłoszenia takich czynów.

Wbrew obiegowym opiniom, biskup lub inny przełożony nie musi osobiście składać zawiadomienia w prokuraturze. Może on:

• zachęcić osobę zgłaszającą do samodzielnego zawiadomienia organów ścigania,

• skorzystać z pomocy pełnomocnika,

• zlecić tę czynność diecezjalnemu delegatowi ds. ochrony dzieci i młodzieży.

Kluczowe jest jednak to, by zawiadomienie faktycznie zostało dokonane, jeżeli spełnione są przesłanki wynikające z prawa państwowego.

W praktyce duszpasterskiej zdarzają się sytuacje, w których zgłoszenia są ogólnikowe, niejasne lub pozbawione szczegółów. W takich przypadkach konieczne jest fachowe rozeznanie, oparte na analizie faktów i dostępnych informacji.

Jednocześnie są również takie zawiadomienia, które od samego początku zawierają elementy silnie przemawiające za ich wiarygodnością. Dlatego – jak podkreślają specjaliści – nie istnieje jeden schemat postępowania, a każda sprawa wymaga indywidualnej oceny.

W sytuacjach wątpliwych coraz częściej wskazuje się, że współpraca z prokuraturą może pomóc w ocenie materiału dowodowego. Organy ścigania dysponują narzędziami, które pozwalają ustalić, czy posiadane informacje są wystarczające do wszczęcia formalnego postępowania.

Takie podejście minimalizuje ryzyko zaniechania oraz wzmacnia transparentność działań Kościoła.

W maju 2019 roku wprowadzono przełomowe regulacje, które na stałe zmieniły sposób reagowania na nadużycia seksualne w Kościele. Dokument ten ustanowił jasne procedury zapobiegania, zgłaszania i karania przestępstw, a także rozszerzył odpowiedzialność przełożonych kościelnych.

Nowelizacja przepisów z 2023 roku dodatkowo objęła ochroną osoby bezbronne oraz osoby z ograniczoną zdolnością rozeznania, precyzując jednocześnie, że odpowiedzialność ponosi ordynariusz miejsca, w którym doszło do zdarzenia.

Jednym z najistotniejszych kroków było zniesienie tajemnicy papieskiej w sprawach dotyczących wykorzystywania seksualnego nieletnich.

Oznacza to, że dokumenty kościelne mogą być przekazywane państwowym organom śledczym, a osoby pokrzywdzone uzyskują dostęp do rozstrzygnięć zapadających w ich sprawach.

Zmiana ta znacząco zwiększyła przejrzystość postępowań i wzmocniła pozycję ofiar.