Nowe prawa ucznia – zmiany w szkołach 2026

Celem nowych przepisów jest stworzenie spójnego i przejrzystego systemu praw uczniowskich oraz zwiększenie ich realnej ochrony w codziennym funkcjonowaniu szkół.

Jedną z najważniejszych zmian jest wprowadzenie ustawowego prawa ucznia do decydowania o swoim wyglądzie. Nowe przepisy mają jasno określić, że uczniowie mogą samodzielnie kształtować swój strój i wizerunek.

Jednocześnie zagwarantowana zostanie ochrona przed dyskryminacją – także ze względu na wygląd, co ma wzmocnić poczucie bezpieczeństwa i równego traktowania w szkołach.

Projekt przewiduje jednak pewne ograniczenia. Uczniowie będą zobowiązani do przestrzegania ogólnie przyjętych norm społecznych. Niedopuszczalne ma być noszenie ubrań: nawołujących do nienawiści, dyskryminujących, sprzecznych z prawem, zagrażających bezpieczeństwu.

Dodatkowo szkoły zachowają możliwość określania zasad dotyczących stroju w szczególnych sytuacjach, takich jak zajęcia sportowe czy praca w laboratoriach.

Projekt zakłada powołanie rozbudowanego systemu ochrony praw uczniowskich. Na jego czele ma stanąć Krajowy Rzecznik Praw Uczniowskich, powoływany na czteroletnią kadencję.

Nowa instytucja ma pełnić kluczową rolę w egzekwowaniu praw uczniów oraz reagowaniu na naruszenia, a jej wybór ma odbywać się w drodze otwartego konkursu.

System obejmie także: rzeczników wojewódzkich działających przy kuratorach oświaty, rzeczników na poziomie powiatów i gmin (opcjonalnie), rzeczników szkolnych, którymi najczęściej będą opiekunowie samorządów uczniowskich.

Nowelizacja przewiduje również zmiany w funkcjonowaniu szkół poprzez wzmocnienie roli społeczności szkolnej. Od września 2028 roku obowiązkowe ma stać się powoływanie rad szkół.

W ich skład mają wchodzić w równych proporcjach uczniowie, rodzice i nauczyciele, co ma zwiększyć realny wpływ tych grup na decyzje podejmowane w placówkach.

Obecnie tworzenie takich rad jest dobrowolne, a ich obecność w szkołach pozostaje ograniczona.

Projekt wprowadza także uporządkowany katalog obowiązków ucznia oraz system kar dyscyplinarnych. Zmiana ma na celu wyeliminowanie przypadków, w których stosowane sankcje naruszały podstawowe prawa uczniów.

Nowe przepisy mają zapewnić, że kary nie będą ograniczać prawa do nauki ani innych fundamentalnych wolności.

Wśród przewidzianych środków dyscyplinarnych znalazły się m.in.:

• upomnienie pisemne,

• nagana,

• nagana z ostrzeżeniem.

Projekt określa także jasne procedury odwoławcze, co ma zwiększyć transparentność działań szkół.

Zgodnie z założeniami większość przepisów miałaby zacząć obowiązywać od 1 września 2026 roku. Wprowadzono jednak okresy przejściowe, które mają ułatwić szkołom dostosowanie się do nowych regulacji.

Placówki będą zobowiązane do aktualizacji swoich statutów do końca października 2026 roku. Niektóre rozwiązania, jak obowiązkowe rady szkół, zaczną obowiązywać później – od 2028 roku.

Proponowane zmiany oznaczają istotne przekształcenie podejścia do praw uczniowskich w Polsce. Ustawowe uregulowanie wielu kwestii, które dotąd pozostawały w gestii szkół, ma zapewnić większą przejrzystość i jednolitość zasad.

Reforma może znacząco wpłynąć na codzienne funkcjonowanie uczniów, wzmacniając ich prawa, ale jednocześnie jasno określając obowiązki i granice.