Komisja Wenecka o ustawie o neosędziach. Opinia może wpłynąć na reformę sądownictwa

Projekt ustawy, określany jako „ustawa praworządnościowa”, dotyczy uregulowania skutków powołań sędziowskich dokonanych w latach 2018–2025 przez Krajową Radę Sądownictwa w zmienionym składzie. Dokument został poddany ocenie w trybie pilnym, a jego opinia opublikowana 27 lutego.

Celem ustawy jest przywrócenie prawa do niezależnego i bezstronnego sądu oraz wykonanie wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Komisja Wenecka wraz z Dyrekcją Generalną ds. Praw Człowieka i Rządów Prawa Rady Europy uznały, że proponowany schemat legislacyjny może stanowić odpowiednie ramy do rozwiązania problemu, choć wskazały także na konieczność wprowadzenia korekt.

W opinii podkreślono, że projekt realizuje dwa zasadnicze cele. Po pierwsze, ma uporządkować status sędziów powołanych z udziałem upolitycznionej KRS. Po drugie, stanowi próbę wykonania orzeczeń ETPCz, które w ostatnich latach wielokrotnie kwestionowały sposób powoływania sędziów w Polsce.

Komisja wskazała, że szybkie rozwiązanie problemu ma kluczowe znaczenie dla odbudowy autorytetu sądownictwa i przywrócenia rządów prawa.

Projekt przewiduje klasyfikację sędziów do określonych kategorii, którym przypisane mają być zróżnicowane skutki prawne. Wprowadzono także mechanizm wznawiania postępowań w sprawach, w których orzekał sędzia objęty wadą powołania.

Choć Komisja pozytywnie oceniła ogólną konstrukcję ustawy, zwróciła uwagę na potrzebę doprecyzowania niektórych rozwiązań. Chodzi m.in. o poszanowanie zasady nieusuwalności sędziów, pewności prawa oraz proporcjonalności.

Wśród rekomendacji znalazło się zalecenie, aby sędziowie objęci przeniesieniem lub usunięciem – z wyjątkiem części sędziów Sądu Najwyższego – pozostawali na stanowiskach do czasu rozstrzygnięcia nowych konkursów.

Nowe konkursy powinny zawierać jasne kryteria niezależności i neutralności politycznej, a ich wyniki podlegać kontroli sądowej.

Komisja wskazała także, że wznawianie postępowań powinno być możliwe wyłącznie w sytuacji, gdy udział wadliwie powołanego sędziego realnie wpłynął na wynik sprawy.

Podczas piątkowej sesji plenarnej Komisja Wenecka przeprowadzi wymianę poglądów z przedstawicielami polskich władz. W obradach mają uczestniczyć doradca prezydenta Jacek Saryusz-Wolski oraz wiceministra sprawiedliwości Maria Ejchart.

Na dwa dni przed sesją pierwsza prezes Sądu Najwyższego Małgorzata Manowska zwróciła się do Komisji o odroczenie przyjęcia opinii i przeprowadzenie pełnej debaty w trybie zwykłym.

Na początku marca mianowano nowych reprezentantów Polski w Komisji Weneckiej. Zostali nimi konstytucjonaliści prof. Wojciech Sadurski oraz prof. Monika Florczak-Wątor. Zastąpili oni dotychczasowych przedstawicieli wyznaczonych przez poprzedni rząd.

Komisja Wenecka działa od 1990 roku jako organ doradczy Rady Europy. Jej opinie nie mają mocy wiążącej, jednak w praktyce często wpływają na ocenę praworządności przez instytucje europejskie. Piątkowa decyzja Komisji może mieć istotne znaczenie dla dalszego kształtu reformy sądownictwa w Polsce oraz relacji z instytucjami europejskimi.