Alimenty na byłego małżonka po rozwodzie. Mec. Barlik wyjaśnia kiedy przysługują i jak długo trwają?

Podstawę obowiązku alimentacyjnego między rozwiedzionymi małżonkami stanowi art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.). Zgodnie z zamysłem ustawodawcy alimenty te nie stanowią „odszkodowania” czy „zadośćuczynienia” za rozwód, ale – jak podkreśla orzecznictwo – kontynuację obowiązku wzajemnej pomocy, który istniał w czasie trwania małżeństwa.

Kluczowe jest to, że obowiązek ten może powstać zarówno po stronie małżonka uznanego za winnego rozkładu pożycia, jak i tego niewinnego.

Ustawodawca przewiduje dwie sytuacje, w których były małżonek może otrzymać na swoją rzecz alimenty.

Pierwsza z nich uregulowana jest w § 1 art. 60 k.r.o., który stanowi: „Małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania (…)”.

Aby sąd przyznał alimenty na tej podstawie, muszą zaistnieć następujące przesłanki:

Brak wyłącznej winy uprawnionego w rozkładzie pożycia. Oznacza to, że alimentów może żądać małżonek niewinny lub współwinny, natomiast małżonek wyłącznie winny nie ma do nich prawa – to finansowa konsekwencja przypisania wyłącznej winy.

Niedostatek uprawnionego małżonka. Przez niedostatek należy rozumieć sytuację, gdy były małżonek nie może własnymi siłami zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb. Sąd bierze pod uwagę jego możliwości zarobkowe, majątek, wiek, stan zdrowia i wykształcenie. Jeśli ktoś celowo rezygnuje z pracy, by domagać się alimentów, sąd to uwzględni.

Sąd ustalając alimenty bierze pod uwagę usprawiedliwione potrzeby uprawnionego oraz możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego.

Usprawiedliwione potrzeby to potrzeby zapewniające godziwy standard życia, odpowiadający okolicznościom. Mogą obejmować koszty podstawowe (jedzenie, mieszkanie, opłaty, odzież, leki), rozwój (edukacja, szkolenia, dojazdy), kulturę i wypoczynek (rozsądne wydatki na rekreację) oraz potrzeby szczególne (choroba, niepełnosprawność, wiek).

Trzeba jednak pamiętać, że muszą być one obiektywnie uzasadnione, a nie stanowić jedynie subiektywnych życzeń.

Pod pojęciem „możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego” rozumie się nie tylko aktualne dochody, ale też dochody, które osoba zobowiązana może i powinna osiągać, wykorzystując swoje kwalifikacje, wykształcenie, doświadczenie i stan zdrowia.

Jeśli ktoś celowo pracuje poniżej możliwości albo bez powodu nie podejmuje pracy, sąd może przyjąć dochód hipotetyczny, czyli taki, jaki mógłby osiągać przy zachowaniu należytej staranności. Uwzględnia się także dochody z majątku, np. czynsz najmu, dywidendy czy odsetki.

Sąd bada więc realne możliwości finansowe, a nie samą deklarację. Jednocześnie alimenty nie mogą doprowadzić zobowiązanego do własnego niedostatku – jego uzasadnione potrzeby również się liczą.

Druga podstawa zasądzenia alimentów na rzecz byłego małżonka uregulowana została w § 2 art. 60 k.r.o.: „Jeżeli jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego (…)”.

To instytucja o szczególnym charakterze, stosowana gdy:
– jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego,
– rozwód powoduje istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego.

W tym wariancie kluczowe jest to, że małżonek niewinny nie musi być w niedostatku. Wystarczy, że rozwód wyraźnie pogorszył jego sytuację materialną w porównaniu z tą, w jakiej byłby, gdyby małżeństwo trwało. Sąd może wówczas przyznać alimenty, aby złagodzić negatywne skutki rozwodu.

Sąd, oceniając „istotne pogorszenie”, bierze pod uwagę m.in. utratę korzyści materialnych wynikających ze statusu małżonka, podeszły wiek czy stan zdrowia uniemożliwiający podjęcie pracy po latach nieobecności na rynku.

W odróżnieniu od alimentów na dzieci, termin świadczenia na byłego małżonka nie jest tak oczywisty. Może trwać kilka lat, ale w określonych sytuacjach – nawet do końca życia.

O wszystkim decyduje orzeczenie o winie za rozkład pożycia zawarte w wyroku rozwodowym. To ono przesądza, czy obowiązek wygaśnie po pięciu latach, czy może trwać bezterminowo.

Jeśli zobowiązanym jest małżonek wyłącznie winny, obowiązek alimentacyjny nie jest z góry ograniczony czasowo i może trwać wiele lat, a nawet dożywotnio – o ile uzasadniają to okoliczności (np. wiek i zdrowie uprawnionego).

Jeśli zobowiązanym jest małżonek niewinny lub współwinny, obowiązek wygasa z mocy prawa po 5 latach od rozwodu, jednak sąd może ten termin przedłużyć w wyjątkowych okolicznościach (np. ciężka, nieuleczalna choroba, która wystąpiła przed upływem pięciu lat).

Obowiązek alimentacyjny co do zasady wygasa, gdy uprawniony małżonek zawrze nowe małżeństwo. Orzecznictwo wskazuje również, że trwały nieformalny związek partnerski może wpłynąć na ocenę potrzeb uprawnionego i zasadność dalszego świadczenia.

W sprawach alimentacyjnych po rozwodzie sąd bierze pod uwagę wiele elementów: długość małżeństwa, wkład w budowanie dobrobytu rodziny, aktualną sytuację zawodową i zdrowotną, a nawet to, czy jedna ze stron celowo unika pracy.

Zatem każda sprawa wymaga odrębnej, dogłębnej oceny, opartej na rzetelnej analizie dokumentów potwierdzających zarówno usprawiedliwione potrzeby uprawnionego, jak i rzeczywiste możliwości zarobkowe oraz majątkowe zobowiązanego.