Andrzej Trautman nie żyje. Zmarł twórca teorii fal grawitacyjnych

Informację o jego śmierci przekazał Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, podkreślając, że wraz z jego odejściem kończy się ważny rozdział w dziejach współczesnej fizyki.

Andrzej Trautman należał do grona badaczy, którzy w drugiej połowie XX wieku podjęli się jednego z najtrudniejszych wyzwań fizyki teoretycznej – wyjaśnienia natury fal grawitacyjnych. Ich istnienie przewidział w 1916 roku Albert Einstein w swojej ogólnej teorii względności, jednak przez dekady wielu uczonych poddawało tę koncepcję w wątpliwość. Spór dotyczył fundamentalnej kwestii: czy fale grawitacyjne są fizycznym zjawiskiem niosącym energię, czy jedynie matematycznym artefaktem równań?

To właśnie Trautman wykazał, że fal grawitacyjnych nie można „usunąć” poprzez odpowiednie przekształcenia matematyczne, a zatem muszą być realnym elementem struktury czasoprzestrzeni. Jego analizy nadały tej koncepcji solidne podstawy teoretyczne i otworzyły drogę do późniejszych eksperymentów.

W 1960 roku, wspólnie z Ivorem Robinsonem, opublikował przełomową pracę „Spherical Gravitational Waves” na łamach „Physical Review Letters”, prezentującą rozwiązania równań Einsteina opisujące fale grawitacyjne. Współpracował także z wybitnymi fizykami, w tym z Roger Penrose, współtwórcą współczesnej teorii czarnych dziur.

Urodzony w 1933 roku w Warszawie, młodość częściowo spędził we Francji. Po powrocie do Polski ukończył studia na Politechnice Warszawskiej, a następnie obronił doktorat w Instytucie Fizyki PAN. Już w 1959 roku przedstawił rozprawę poświęconą promieniowaniu grawitacyjnemu, a kilka lat później habilitował się na Uniwersytecie Warszawskim.

Zaproszenie do wygłoszenia cyklu wykładów w londyńskim King’s College było dowodem międzynarodowego uznania dla jego badań. W kolejnych latach rozwijał także teorię Einsteina–Cartana, badającą zależności między grawitacją a strukturą materii.

11 lutego 2016 roku świat nauki ogłosił historyczne odkrycie – bezpośrednią detekcję fal grawitacyjnych przez interferometr LIGO. Bez wcześniejszych prac teoretycznych, w tym analiz Trautmana, kosztowny projekt badawczy nie miałby wystarczających podstaw, by w ogóle powstać. 

Polscy fizycy w oficjalnym liście podziękowali wówczas profesorowi za wkład, który umożliwił rozwój metod obliczania emisji fal podczas zderzeń czarnych dziur i innych ekstremalnych zjawisk kosmicznych.

Prof. Trautman przez dekady związany był z Uniwersytetem Warszawskim. Pełnił funkcję wiceprezesa Polskiej Akademii Nauk, był członkiem rzeczywistym PAN oraz honorowym członkiem Polskiego Towarzystwa Fizycznego.

Otrzymał liczne wyróżnienia państwowe i naukowe, w tym Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski oraz Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, określaną mianem „Polskiego Nobla”.